Đàn bầu chỉ có một dây mà chơi được cả bản nhạc nhờ bồi âm. Người chơi dùng cạnh bàn tay chạm rất nhẹ vào một điểm trên dây, chẳng hạn đúng giữa dây hay một phần ba dây, đồng thời gảy dây. Điểm chạm buộc dây rung thành nhiều đoạn bằng nhau, mỗi đoạn rung nhanh hơn, cho ra những nốt cao hơn nốt gốc. Cần đàn bằng tre hay sừng ở đầu dây thì uốn độ căng để nốt luyến lên xuống mềm như giọng người.
Chào bạn, đây là Nhà Vật Lý. Cây đàn bầu là một trong những nhạc cụ đặc sắc nhất của người Việt, và cũng là một bài giảng vật lý sống động về cách một sợi dây rung. Tập này mình nghe tiếng đàn bằng tai của người làm vật lý, để thấy những nốt ngân nga ấy được chiết ra từ đâu.
Một sợi dây rung không chỉ theo một cách
Gảy một sợi dây căng giữa hai điểm cố định, cách rung đơn giản nhất là cả sợi dây phồng lên xẹp xuống như một cánh cung, hai đầu đứng yên, giữa dây rung mạnh nhất. Cách rung này cho nốt thấp nhất của dây, gọi là âm cơ bản.
Nhưng sợi dây cũng có thể rung thành hai nửa, nửa này lên thì nửa kia xuống, điểm chính giữa đứng yên. Mỗi nửa ngắn bằng nửa dây nên rung nhanh gấp đôi, cho nốt cao hơn âm cơ bản đúng một quãng tám.
Rung thành ba đoạn thì nhanh gấp ba, bốn đoạn thì gấp bốn, và cứ thế. Những nốt cao hơn đó gọi là bồi âm. Những điểm đứng yên giữa các đoạn gọi là nút.
Điều bất ngờ là khi bạn gảy dây một cách bình thường, nó rung theo tất cả các cách đó cùng lúc, trộn vào nhau. Tai nghe nốt cơ bản là chính, các bồi âm ẩn bên trong làm nên màu sắc của tiếng đàn.
Bàn tay người chơi đàn bầu làm gì?
Người chơi đàn bầu đặt nhẹ cạnh bàn tay phải lên dây ở đúng một điểm nút, rồi gảy bằng que gảy ngay sát đó và nhấc tay lên gần như cùng lúc. Chạm nhẹ tại điểm giữa dây không cho phần giữa rung, nên âm cơ bản bị dập tắt, chỉ những kiểu rung có nút ở giữa còn sống sót.
Kết quả là tiếng đàn nhảy lên một nốt bồi âm trong trẻo, mỏng và ngân dài, khác hẳn tiếng gảy dây trần. Chạm ở một phần ba dây, dây chỉ còn các kiểu rung có nút ở đó, nốt bật ra cao hơn nữa. Chạm ở một phần tư, một phần năm, lại được những nốt khác.
Vì thế trên mặt đàn bầu thường có những dấu đánh vị trí để người chơi đặt tay đúng các điểm chia dây. Chạm lệch một chút, bồi âm không bật ra rõ, tiếng đàn đục đi.
Kỹ thuật này đòi hỏi bàn tay rất tinh: chạm đủ nhẹ để không bịt chết dây, đủ chính xác để đúng nút, và nhả đúng lúc. Đó là lý do tiếng đàn bầu được người nghe cảm nhận như có hồn.
Cần đàn: uốn nốt như giọng người
Một đầu dây đàn bầu buộc vào chiếc cần dẻo cắm trên thân đàn. Tay trái người chơi đẩy cần ra hay kéo vào làm dây căng hơn hoặc chùng xuống.
Như mình đã nói ở tập cộng hưởng, dây căng hơn thì rung nhanh hơn, nốt cao hơn. Chùng xuống thì nốt trầm đi. Vì đàn bầu dùng bồi âm, toàn bộ chuỗi bồi âm cùng dịch lên xuống theo độ căng, nên người chơi vừa chọn nút bằng tay phải, vừa uốn độ căng bằng tay trái để ra đúng nốt cần chơi.
Điều làm đàn bầu đặc biệt là sự chuyển động liên tục đó. Nốt không nhảy từng bậc như phím đàn, mà trượt, luyến, rung lên xuống mềm mại. Tiếng đàn vì thế rất gần với cách người Việt luyến láy khi hát ru, ngâm thơ, vốn gắn với những thanh điệu lên xuống của tiếng nói.
Người chơi giỏi còn rung cần đàn liên tục với biên độ nhỏ để tạo tiếng ngân rung, giống như ca sĩ rung giọng ở cuối câu hát.
Vì sao cùng một nốt mà sáo khác đàn, đàn khác giọng người?
Một nốt nhạc mang tên gì là do tần số của âm cơ bản. Nhưng như đã nói, nhạc cụ nào cũng phát ra kèm theo các bồi âm, và mỗi nhạc cụ có một công thức trộn riêng: bồi âm nào mạnh, bồi âm nào yếu, chúng xuất hiện và tắt đi theo thời gian ra sao.
Công thức trộn đó làm nên âm sắc, tức màu của tiếng. Tiếng sáo trúc gần với âm cơ bản trong trẻo, ít bồi âm cao. Tiếng đàn nguyệt, đàn tranh có nhiều bồi âm sáng, tắt nhanh sau tiếng gảy. Giọng người lại thay đổi bồi âm liên tục khi miệng đổi hình dạng, đó chính là cách ta phát ra các nguyên âm a, o, i khác nhau.
Thùng đàn và chất liệu cũng góp phần. Thân đàn bầu xưa làm từ vỏ quả bầu khô hay ống tre, ngày nay thường là hộp gỗ, và nhiều cây đàn có thêm bộ phận thu âm điện để chơi cùng dàn nhạc. Mỗi lựa chọn đó làm âm sắc thay đổi.
Vì thế nhạc sĩ có thể nhận ra một cây đàn chỉ qua một nốt, giống như ta nhận ra người quen qua một tiếng alô.
Tự nghe bồi âm ở nhà
Bạn không cần đàn bầu để nghe bồi âm. Lấy một sợi dây chun căng hoặc một cây đàn guitar, gảy dây buông rồi chạm nhẹ ngón tay vào đúng điểm giữa dây ngay sau khi gảy, nhấc ngón ra liền. Bạn sẽ nghe một nốt cao trong như tiếng chuông.
Thử ở điểm một phần ba và một phần tư chiều dài dây, bạn sẽ nghe những nốt khác. Đó chính là chuỗi bồi âm mà người chơi đàn bầu khai thác cả đời.
Một thí nghiệm khác: hát thật chậm một nguyên âm dài, rồi từ từ đổi từ u sang i mà giữ nguyên cao độ. Bạn sẽ nghe như có một giai điệu nhỏ lướt bên trên giọng mình, đó là các bồi âm đang được khoang miệng làm nổi lên lần lượt.
Câu hỏi để bạn tò mò thêm: vì sao âm thanh của nhạc cụ, với các bồi âm gấp hai, gấp ba, gấp bốn lần âm cơ bản, nghe êm tai, còn tiếng ồn của máy khoan thì nghe chói, dù cũng là sóng âm?
Câu hỏi thường gặp
Bồi âm là gì?
Bồi âm là những âm có tần số gấp hai, gấp ba, gấp bốn lần tần số của âm cơ bản, phát ra cùng lúc khi một sợi dây hay cột không khí rung. Chúng tạo nên màu sắc riêng của mỗi nhạc cụ.
Vì sao đàn bầu được gọi là đàn bầu?
Tên gọi gắn với bầu cộng hưởng làm từ vỏ quả bầu khô ở những cây đàn xưa. Ngày nay nhiều đàn dùng hộp gỗ, nhưng tên gọi vẫn được giữ.
Đàn bầu có thể chơi những nốt nào?
Nhờ kết hợp các điểm bồi âm với việc uốn cần đàn, người chơi giỏi có thể chơi được nhiều nốt trong một khoảng âm vực khá rộng, kể cả những nốt nằm giữa các nốt của thang âm phương Tây.
Vì sao dây đàn ngắn hơn thì nốt cao hơn?
Dây ngắn thì sóng chạy qua lại giữa hai đầu nhanh hơn, nên dây rung nhiều lần hơn mỗi giây. Tần số rung cao hơn được tai nghe thành nốt cao hơn.
Học đàn bầu khó ở điểm nào?
Khó nhất là chạm đúng điểm nút với lực vừa phải và phối hợp nhịp nhàng với tay uốn cần để ra đúng cao độ. Cần luyện tai để nghe chính xác, vì đàn không có phím đánh dấu từng nốt như đàn guitar.
