Sao Hôm và sao Mai không phải hai ngôi sao, mà là cùng một hành tinh: sao Kim. Vì quỹ đạo sao Kim nằm phía trong quỹ đạo Trái Đất, nhìn từ đây nó không bao giờ đi xa Mặt Trời trên bầu trời, nên chỉ xuất hiện ở phía tây sau hoàng hôn, khi đó gọi là sao Hôm, hoặc ở phía đông trước bình minh, khi đó gọi là sao Mai. Hành tinh nói chung sáng đều, ít nhấp nháy hơn ngôi sao, và dịch chuyển dần giữa các chòm sao qua từng tuần.
Chào bạn, đây là Nhà Vật Lý. Người nông dân xưa dậy sớm ra đồng nhìn sao Mai, chiều về thấy sao Hôm, và ca dao có hẳn những câu về hai ngôi sao này. Tập này mình biến cái chấm sáng quen thuộc ấy thành cánh cửa mở ra cả Hệ Mặt Trời, thứ bạn có thể ngắm từ sân thượng nhà mình.
Vì sao sao Kim chỉ hiện lúc chạng vạng và rạng sáng?
Sao Kim quay quanh Mặt Trời ở gần hơn Trái Đất. Từ chỗ ta đứng, nó luôn ở cùng phía với Mặt Trời, có lúc lệch sang trái, có lúc lệch sang phải, nhưng không bao giờ ra tới phía đối diện.
Ban ngày, ánh nắng át hẳn nó. Chỉ khi Mặt Trời vừa lặn, nếu sao Kim đang lệch về phía đông của Mặt Trời, nó còn treo trên trời phía tây một lúc rồi lặn theo. Đó là sao Hôm. Vài tháng sau, khi nó chuyển sang lệch về phía tây của Mặt Trời, nó mọc trước Mặt Trời và sáng rực ở phía đông lúc tờ mờ sáng. Đó là sao Mai.
Người xưa ở nhiều nơi trên thế giới từng nghĩ đó là hai thiên thể khác nhau và đặt hai cái tên, giống như người Việt. Phải quan sát lâu dài mới nhận ra chúng không bao giờ cùng xuất hiện, và là một.
Sao Thuỷ cũng ở phía trong nên cũng có hành vi tương tự, nhưng nó gần Mặt Trời hơn nhiều, nhỏ hơn, nên chỉ ló ra rất thấp sát chân trời trong một thời gian ngắn, khó thấy hơn hẳn.
Vì sao sao Kim sáng tới vậy?
Sau Mặt Trời và Mặt Trăng, sao Kim là thiên thể sáng nhất trên bầu trời. Nhiều người lần đầu thấy nó sáng rực ở chân trời còn tưởng là máy bay hay đèn của khinh khí cầu.
Có ba lý do. Sao Kim ở gần Trái Đất hơn mọi hành tinh khác. Nó cũng ở gần Mặt Trời nên nhận nhiều ánh nắng. Và nó được bao phủ hoàn toàn bởi những tầng mây dày, phản xạ phần lớn ánh nắng chiếu tới, giống một quả bóng phủ sơn trắng.
Dưới tầng mây đẹp đẽ ấy là một thế giới khắc nghiệt: khí quyển dày đặc khí các bô níc, hiệu ứng nhà kính cực mạnh làm bề mặt nóng hơn cả sao Thuỷ dù sao Thuỷ gần Mặt Trời hơn. Sao Kim là ví dụ thường được nhắc tới khi nói về sức mạnh của hiệu ứng nhà kính.
Qua ống nhòm chắc tay, bạn có thể thấy sao Kim không tròn mà có pha khuyết như Mặt Trăng. Galileo đã nhìn thấy điều đó bằng kính thiên văn và dùng nó làm một bằng chứng quan trọng cho việc các hành tinh quay quanh Mặt Trời.
Phân biệt hành tinh và ngôi sao bằng mắt thường
Dấu hiệu thứ nhất: hành tinh thường không nhấp nháy, hoặc nhấp nháy rất ít. Ngôi sao ở xa tới mức trông như một điểm cực nhỏ, ánh sáng của nó bị những luồng không khí xáo động bẻ qua bẻ lại liên tục nên lấp lánh. Hành tinh ở gần hơn nhiều, trông như một cái đĩa nhỏ, các điểm trên đĩa nhấp nháy bù trừ nhau nên ánh sáng đều hơn.
Dấu hiệu thứ hai: hành tinh đổi chỗ so với các ngôi sao. Các ngôi sao giữ nguyên hình chòm qua nhiều đời người. Hành tinh thì dịch chuyển dần giữa chúng qua từng tuần. Từ chỉ hành tinh trong tiếng Anh bắt nguồn từ một chữ Hy Lạp nghĩa là kẻ lang thang.
Dấu hiệu thứ ba: hành tinh luôn nằm gần một đường vòng cung trên trời mà Mặt Trời và Mặt Trăng cũng đi theo, vì các hành tinh quay quanh Mặt Trời gần như trên cùng một mặt phẳng.
Những ứng dụng bản đồ sao trên điện thoại giúp bạn xác nhận rất nhanh. Giơ điện thoại lên trời, ứng dụng sẽ chỉ tên chấm sáng bạn đang nhìn. Nhớ giảm độ sáng màn hình để mắt không mất thích nghi bóng tối.
Ngắm sao Mộc, sao Thổ, sao Hoả từ sân thượng
Ngoài sao Kim, ba hành tinh khác thường thấy rõ bằng mắt thường. Sao Mộc sáng trắng, rất rõ, là hành tinh lớn nhất Hệ Mặt Trời. Sao Hoả có màu đỏ cam đặc trưng, độ sáng thay đổi nhiều tuỳ lúc nó ở gần hay xa Trái Đất. Sao Thổ sáng vừa, màu vàng nhạt.
Với một chiếc ống nhòm thường đặt cố định trên lan can hay gắn chân máy, bạn có thể thấy bên cạnh sao Mộc có vài chấm sáng nhỏ xếp thành hàng. Đó là các vệ tinh lớn của sao Mộc, những chấm sáng mà Galileo đã thấy hơn bốn thế kỷ trước. Theo dõi vài đêm, bạn sẽ thấy chúng đổi vị trí.
Vành đai của sao Thổ cần kính thiên văn nhỏ mới thấy rõ, nhưng lần đầu tận mắt nhìn thấy nó luôn là khoảnh khắc khó quên với bất kỳ ai.
Không phải lúc nào cả bốn hành tinh cũng có mặt trên bầu trời buổi tối. Mỗi hành tinh có những tháng dễ ngắm và những tháng ẩn gần Mặt Trời. Theo dõi lịch thiên văn hay ứng dụng bản đồ sao để biết khi nào nên ra sân.
Bắt đầu thú ngắm trời mà không tốn bao nhiêu
Bạn không cần mua kính thiên văn ngay. Đôi mắt, một chiếc ống nhòm và một tấm bản đồ sao là đủ cho rất nhiều đêm thú vị. Học nhận ra vài chòm sao nổi bật trước, rồi dùng chúng làm mốc để tìm hành tinh.
Đưa trẻ con cùng ngắm là cách tuyệt vời để nuôi tò mò. Một câu hỏi như vì sao chấm sáng này không nhấp nháy có thể dẫn tới cả buổi tối trò chuyện về Hệ Mặt Trời.
Đừng bao giờ dùng ống nhòm hay kính thiên văn quét gần Mặt Trời lúc chạng vạng khi tìm sao Kim hay sao Thuỷ. Chỉ nhìn sau khi Mặt Trời đã lặn hẳn, hoặc trước khi nó mọc.
Câu hỏi để bạn nghĩ tiếp: Mặt Trời là một ngôi sao, chỉ là ở rất gần. Nó đã chiếu sáng như vậy từ trước khi có loài người. Vậy nhiên liệu của nó là gì?
Câu hỏi thường gặp
Sao Hôm và sao Mai có phải cùng một ngôi sao không?
Đúng là cùng một thiên thể, nhưng nó không phải ngôi sao mà là hành tinh sao Kim. Khi xuất hiện buổi tối ở phía tây gọi là sao Hôm, khi xuất hiện buổi sáng ở phía đông gọi là sao Mai.
Vì sao các ngôi sao nhấp nháy?
Ánh sáng từ ngôi sao xa đi qua những luồng không khí nóng lạnh xáo động trong khí quyển, bị bẻ hướng liên tục, nên độ sáng và vị trí như rung rinh. Gần chân trời, ánh sáng đi qua lớp khí quyển dày hơn nên nhấp nháy mạnh hơn.
Có nhìn thấy sao Thiên Vương bằng mắt thường không?
Sao Thiên Vương ở rất xa và mờ, chỉ ở ngưỡng có thể thấy bằng mắt thường khi trời cực tối và biết chính xác chỗ nhìn. Phần lớn người ngắm cần ống nhòm hoặc kính thiên văn. Sao Hải Vương thì luôn cần dụng cụ.
Vì sao sao Hoả có màu đỏ?
Bề mặt sao Hoả phủ nhiều bụi và đá chứa ô xít sắt, giống như gỉ sắt, nên có màu đỏ cam. Bụi bay trong khí quyển mỏng của nó cũng góp phần tạo màu.
Ngắm hành tinh nên dùng ống nhòm loại nào?
Ống nhòm phổ thông có độ phóng đại vừa phải là đủ để thấy các vệ tinh lớn của sao Mộc và pha của sao Kim. Quan trọng là giữ ống nhòm thật vững, tốt nhất gắn lên chân máy hoặc tì vào lan can.
