Điện lưới hai trăm hai mươi vôn có thể giết người vì nó đủ sức đẩy một dòng điện cỡ vài chục phần nghìn ampe đi xuyên qua cơ thể, và dòng nhỏ như thế khi đi qua tim đã có thể làm tim rối loạn nhịp, rung lên thay vì bóp, ngừng bơm máu. Tay ướt, chân trần đứng trên nền ẩm làm điện trở cơ thể giảm, dòng qua người lớn hơn và nguy hiểm hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Vật Lý. Tập này mình nói thẳng và hơi nghiêm, vì đây là thứ duy nhất trong nhà bạn mà một lần sơ suất có thể không có lần thứ hai. Mình sẽ đi qua cơ chế điện giật, vì sao nước làm mọi thứ tệ hơn, và điều phải làm khi thấy người bị giật.
Điện giật thật ra là dòng điện đi qua cơ thể
Cơ thể người dẫn điện, vì bên trong là nước có muối hoà tan. Khi một phần cơ thể chạm vào dây có điện và một phần khác chạm vào đất hoặc dây kia, ta trở thành một đoạn dây trong mạch. Dòng điện chảy qua người.
Lượng dòng phụ thuộc hiệu điện thế và điện trở trên đường đi. Lớp da khô cản điện khá tốt, nhưng da ướt, da có vết xước, hoặc tiếp xúc trên diện rộng thì điện trở giảm rất nhiều. Bên trong cơ thể điện trở nhỏ hơn da nhiều.
Đường đi của dòng cũng quyết định mức nguy hiểm. Từ tay này sang tay kia, hay từ tay xuống chân, dòng đi ngang qua vùng ngực, nơi có tim. Đó là con đường nguy hiểm nhất.
Pin tiểu một rưỡi vôn không làm gì được bạn vì điện áp quá thấp, không đẩy nổi dòng đáng kể qua lớp da. Hai trăm hai mươi vôn thì khác hẳn.
Vì sao một dòng điện nhỏ lại làm tim ngừng đập?
Tim co bóp theo những xung điện rất nhỏ do chính nó tạo ra, đi theo một trình tự chặt chẽ để các buồng tim bóp lần lượt. Dòng điện xoay chiều năm mươi lần mỗi giây từ ổ điện chen vào làm rối trình tự đó.
Hậu quả nặng nhất là rung thất: các sợi cơ tim co giật hỗn loạn, mỗi chỗ một nhịp, tim run lên chứ không bóp. Máu ngừng được bơm đi, não thiếu ô xy và người bị nạn bất tỉnh sau vài giây. Nếu không được cấp cứu kịp, họ có thể tử vong trong vài phút.
Một mối nguy khác là co cơ. Dòng điện làm các cơ co cứng. Nếu bạn nắm vào dây có điện, cơ gấp ngón tay mạnh hơn cơ duỗi, bàn tay càng siết chặt hơn và không buông ra được. Người bị nạn không tự thoát được, và dòng điện cứ thế đi qua người họ.
Ngoài ra, dòng lớn còn gây bỏng sâu ở chỗ điện đi vào và đi ra, đôi khi bên ngoài nhìn nhỏ nhưng bên trong mô bị tổn thương nặng. Ai bị điện giật cũng nên đi khám, kể cả khi thấy mình bình thường.
Nước, chân trần và phòng tắm: khi điện trở cơ thể tụt xuống
Nước máy và mồ hôi chứa muối nên dẫn điện tốt. Tay ướt chạm vào phích cắm, ổ điện, công tắc là cho dòng điện một đường dẫn thuận lợi hơn nhiều so với tay khô. Đứng chân trần trên nền gạch ướt thì phía chân cũng đã sẵn đường xuống đất.
Phòng tắm và nhà bếp là hai nơi nguy hiểm nhất vì vừa có nước vừa có thiết bị điện công suất lớn: bình nóng lạnh, máy giặt, ấm đun, nồi cơm. Bình nóng lạnh bị rò điện là nguyên nhân của nhiều tai nạn đau lòng.
Mùa mưa bão ở Việt Nam thêm một rủi ro: nhà bị ngập. Nước ngập có thể chạm tới ổ cắm thấp, làm cả vũng nước trong nhà có điện. Khi nước bắt đầu ngập, việc đầu tiên là ngắt cầu dao tổng, và chỉ đóng lại khi nhà đã khô và được kiểm tra.
Dây điện đứt ngoài đường sau bão cũng vậy. Đừng lại gần, đừng lội qua vũng nước gần dây đứt, và báo ngay cho ngành điện.
Thấy người bị điện giật, phải làm gì và không được làm gì?
Điều đầu tiên và quan trọng nhất: không chạm tay trần vào người đang bị giật. Nếu dòng điện còn đi qua họ, nó sẽ đi qua cả bạn. Rất nhiều tai nạn có hai nạn nhân vì người thứ hai lao vào cứu.
Hãy ngắt nguồn điện ngay: tắt cầu dao, rút phích cắm nếu làm được an toàn. Nếu không ngắt được, đứng trên vật khô cách điện như tấm ván gỗ khô, rồi dùng vật khô không dẫn điện như cán chổi gỗ, ghế nhựa để gạt dây điện hoặc đẩy người bị nạn ra.
Khi người bị nạn đã tách khỏi nguồn điện, gọi cấp cứu một trăm mười lăm. Kiểm tra họ còn thở không. Nếu họ không thở hoặc thở bất thường và bạn đã được học, hãy ép tim theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu cho tới khi nhân viên y tế đến.
Mình khuyên mỗi gia đình nên có ít nhất một người đi học một khoá sơ cứu cơ bản có thực hành ép tim. Đó là kỹ năng mà bạn mong không bao giờ phải dùng, nhưng khi cần thì không có thời gian để học.
Những thói quen nhỏ giữ cả nhà an toàn với điện
Luôn ngắt cầu dao trước khi thay bóng đèn, sửa ổ cắm hay động vào bất cứ dây nào. Dùng bút thử điện để kiểm tra lại, đừng tin chỉ vì công tắc đang tắt, vì có nhà đấu công tắc vào dây trung tính khiến đèn tắt mà đui đèn vẫn có điện.
Lắp nắp che ổ cắm khi nhà có trẻ nhỏ, đặt ổ cắm cao khỏi tầm tay trẻ và xa nguồn nước. Không để trẻ chơi gần ổ kéo dài.
Lắp cầu dao chống giật cho cả nhà hoặc ít nhất cho các mạch phòng tắm, bếp, bình nóng lạnh. Kiểm tra nút thử của nó định kỳ. Tập sau mình sẽ giải thích thiết bị này nhận ra dòng rò bằng cách nào.
Và với điện lưới, giới hạn của người không chuyên rất rõ: thay bóng đèn khi đã ngắt điện thì được, còn đi dây, đấu tủ điện, sửa bình nóng lạnh thì gọi thợ có nghề. Câu hỏi cho tập sau: làm sao một cái cầu dao nhỏ xíu biết được có người đang bị giật ở cuối dây?
Câu hỏi thường gặp
Bị điện giật nhẹ, thấy bình thường có cần đi khám không?
Nên đi khám, nhất là khi dòng điện có thể đã đi qua ngực hoặc có vết bỏng. Dòng điện có thể gây rối loạn nhịp tim hay tổn thương bên trong mà bề ngoài không thấy, và chỉ bác sĩ mới đánh giá được.
Đi dép cao su có chống điện giật không?
Dép khô giúp tăng điện trở giữa chân và đất nên giảm nguy cơ, nhưng không phải lớp bảo vệ đáng tin. Dép mòn, ướt hay dính bẩn có thể dẫn điện, và dòng vẫn có thể đi từ tay này sang tay kia.
Vì sao bình nóng lạnh hay gây tai nạn điện?
Bình chứa nước và có điện trở đun nhiệt bên trong; khi lớp cách điện hỏng, điện có thể rò ra vỏ bình và vào nước. Bình không có dây nối đất và không có cầu dao chống giật thì người tắm có thể bị giật.
Ngắt điện rồi có cần thử lại bằng bút thử điện không?
Có. Cầu dao có thể ghi nhầm mạch, công tắc có thể đấu sai dây, và có thể có nguồn cấp từ chỗ khác. Thử lại bằng bút thử điện mất vài giây nhưng loại được những sai lầm đó.
Số điện thoại cấp cứu y tế ở Việt Nam là bao nhiêu?
Số cấp cứu y tế là một trăm mười lăm, gọi miễn phí từ mọi điện thoại. Khi gọi, nói rõ địa chỉ, tình trạng người bị nạn và làm theo hướng dẫn của tổng đài viên.
