Con số trên hoá đơn tiền điện là số ki lô oát giờ, quen gọi là số điện, bằng công suất của thiết bị tính theo ki lô oát nhân với số giờ thiết bị chạy. Một chiếc ấm siêu tốc hai nghìn oát rất mạnh nhưng chỉ chạy vài phút mỗi lần, nên tốn ít. Những thiết bị công suất lớn mà chạy hàng giờ như điều hoà, bình nóng lạnh, bàn là, máy sấy mới là thứ thường đẩy hoá đơn lên.
Chào bạn, đây là Nhà Vật Lý. Tháng nóng nào cũng có những gia đình giật mình khi nhận hoá đơn tiền điện. Tập này không dạy mẹo vặt, mà trao cho bạn một phép tính đơn giản để tự đọc nhãn thiết bị và biết tiền điện đi đâu.
Công suất là gì, oát và ki lô oát giờ khác nhau ra sao?
Công suất cho biết thiết bị dùng năng lượng nhanh tới mức nào, đo bằng oát. Bóng đèn mười oát dùng năng lượng chậm, ấm siêu tốc hai nghìn oát dùng rất nhanh. Một nghìn oát là một ki lô oát.
Nhưng thứ bạn trả tiền là năng lượng, không phải công suất. Năng lượng bằng công suất nhân với thời gian. Một thiết bị một ki lô oát chạy trong một giờ dùng hết một ki lô oát giờ, tức một số điện.
Nhờ đó bạn tính được. Ấm hai nghìn oát, tức hai ki lô oát, đun trong sáu phút, tức một phần mười giờ, dùng hai phần mười số điện. Bóng đèn mười oát để sáng trong một trăm giờ cũng dùng đúng một số điện.
Cái hay của phép tính này là nó gỡ bỏ cảm giác. Thứ trông mạnh không nhất thiết tốn nhiều, thứ nhỏ mà chạy suốt ngày đêm lại có thể cộng lên đáng kể.
Đọc nhãn thiết bị ở đâu và hiểu thế nào?
Hầu hết thiết bị điện có một nhãn nhỏ ghi thông số, thường ở mặt đáy, mặt sau hoặc trong cánh cửa. Trên đó có hiệu điện thế định mức, ở Việt Nam là hai trăm hai mươi vôn, và công suất định mức tính bằng oát.
Công suất định mức là mức thiết bị dùng khi chạy hết sức. Nhiều thiết bị không chạy hết sức liên tục. Bàn là, ấm điện, nồi cơm có bộ điều nhiệt bật tắt điện trở; điều hoà và tủ lạnh có máy nén lúc chạy lúc nghỉ, hoặc chạy chậm lại khi đủ lạnh nếu là loại biến tần.
Với điều hoà và tủ lạnh, nhãn năng lượng dán trên máy thường hữu ích hơn con số công suất, vì nó ước tính lượng điện tiêu thụ trong điều kiện sử dụng chuẩn. Nhãn càng nhiều sao thì máy càng tiết kiệm so với các máy cùng loại.
Muốn biết chính xác một thiết bị tiêu thụ bao nhiêu, có những ổ cắm đo điện bán sẵn, cắm thiết bị qua đó vài ngày sẽ đọc được số điện thực tế.
Thiết bị nào thật sự ăn điện trong nhà?
Những thiết bị biến điện thành nhiệt hoặc lạnh thường có công suất lớn nhất: bình nóng lạnh, điều hoà, bếp từ, lò nướng, máy sấy tóc, bàn là, ấm siêu tốc. Trong số đó, cái nào chạy nhiều giờ nhất thường chiếm phần lớn hoá đơn.
Điều hoà mùa hè là thủ phạm quen thuộc, vì nó vừa có công suất lớn vừa chạy nhiều giờ liền, nhất là ban đêm. Bình nóng lạnh để bật suốt ngày cũng tốn, vì nó liên tục đun lại phần nhiệt bị thất thoát qua vỏ bình.
Ngược lại, quạt điện, bóng đèn LED, sạc điện thoại có công suất rất nhỏ. Tắt đèn khi ra khỏi phòng là thói quen tốt, nhưng số tiền tiết kiệm được nhỏ hơn nhiều so với tăng điều hoà lên thêm một hai độ.
Tủ lạnh chạy cả năm không nghỉ nên tổng điện năng đáng kể dù công suất không lớn. Tủ cũ, gioăng cửa hở, đặt sát tường nóng hay cạnh bếp đều làm máy nén chạy nhiều hơn.
Bảo toàn năng lượng: tiền điện của bạn đi đâu?
Năng lượng không tự sinh ra cũng không tự mất đi, nó chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác. Mỗi số điện bạn trả tiền cuối cùng đều biến thành một thứ gì đó, phần lớn là nhiệt.
Ấm điện biến gần như toàn bộ điện thành nhiệt trong nước, nên rất hiệu quả cho việc của nó. Bóng đèn sợi đốt cũ biến phần lớn điện thành nhiệt và chỉ một phần nhỏ thành ánh sáng, đó là vì sao đổi sang đèn LED giảm điện năng đáng kể cho cùng độ sáng.
Điều hoà thì không tạo ra lạnh. Nó dùng điện để bơm nhiệt từ trong phòng ra ngoài trời, mình sẽ kể kỹ ở một tập riêng. Vì vậy phòng càng hở, càng nhiều nắng chiếu vào, càng nhiều nhiệt phải bơm, càng tốn điện.
Hiểu điều này giúp bạn tiết kiệm có lý: chặn nhiệt từ ngoài vào trước khi phải trả tiền để bơm nó ra.
Một vài phép tính đáng làm một lần
Hãy lập một bảng nhỏ: tên thiết bị, công suất trên nhãn, số giờ dùng mỗi ngày. Nhân lên, chia một nghìn, bạn có số điện mỗi ngày của từng thiết bị. Nhân ba mươi là ra số điện mỗi tháng.
So với số điện trên hoá đơn, bạn sẽ thấy một hai thiết bị chiếm phần lớn. Đó là chỗ đáng tập trung. Giá điện sinh hoạt ở Việt Nam tính theo bậc thang, dùng càng nhiều thì những số điện sau càng đắt, nên cắt bớt phần tiêu thụ ở trên cùng có lợi hơn bạn nghĩ.
Điện chờ, tức điện mà ti vi, đầu thu, lò vi sóng dùng khi tắt bằng điều khiển nhưng vẫn cắm, thường nhỏ với các thiết bị đời mới. Rút phích khi đi vắng lâu vẫn là thói quen hợp lý.
Câu hỏi để bạn nghĩ tiếp: nếu năng lượng không mất đi, vì sao ly cà phê nóng trên bàn chỉ nguội dần mà không bao giờ tự nóng lại bằng cách hút nhiệt từ không khí xung quanh?
Câu hỏi thường gặp
Một số điện bằng bao nhiêu?
Một số điện là một ki lô oát giờ, tức năng lượng mà một thiết bị một nghìn oát dùng trong một giờ. Công tơ điện của gia đình đếm tổng số ki lô oát giờ đã dùng.
Điều hoà biến tần có thật sự tiết kiệm điện không?
Điều hoà biến tần điều chỉnh tốc độ máy nén thay vì bật tắt liên tục, nên khi phòng đã đủ mát nó chạy nhẹ hơn. Mức tiết kiệm thực tế phụ thuộc cách dùng, phòng có kín không và số giờ chạy.
Để điều hoà bao nhiêu độ thì hợp lý?
Nhiều khuyến cáo tiết kiệm năng lượng gợi ý để ở khoảng hai mươi sáu tới hai mươi tám độ, kèm quạt cho gió lưu thông. Mỗi độ đặt thấp hơn làm máy phải bơm nhiệt nhiều hơn.
Bình nóng lạnh nên bật suốt hay chỉ bật khi dùng?
Với gia đình dùng nước nóng vài lần trong ngày, bật trước khi tắm một khoảng thời gian rồi tắt thường tiết kiệm hơn để bật suốt. Ngoài chuyện điện, tắt bình và ngắt điện trước khi tắm cũng là thói quen an toàn.
Vì sao hoá đơn tháng hè tăng vọt dù dùng thiết bị như cũ?
Trời nóng làm điều hoà, tủ lạnh và quạt chạy nhiều giờ hơn và nặng hơn. Thêm vào đó, giá điện bậc thang khiến phần số điện tăng thêm rơi vào bậc giá cao hơn.
