Tiếng ồn hại tai vì âm thanh quá to hoặc to kéo dài làm tổn thương, rồi giết chết dần những tế bào lông nhỏ xíu trong tai trong, và ở người, các tế bào này không mọc lại. Độ to được đo bằng đề xi ben, một thang đo theo kiểu nhân lên: cứ tăng mười đề xi ben là cường độ âm gấp mười lần, nên chênh vài con số đã là khác biệt rất lớn với đôi tai.
Chào bạn, đây là Nhà Vật Lý. Phố xá Việt Nam ồn có tiếng: còi xe, loa quảng cáo, máy khoan công trình, dàn karaoke nhà bên. Tập này mình giải thích thang đề xi ben cho đúng, và vì sao đôi tai, thứ ta ít khi nghĩ tới, lại là bộ phận cần được bảo vệ từ sớm.
Vì sao đo độ to bằng một thang kỳ lạ như vậy?
Tai người nghe được một khoảng cường độ cực kỳ rộng: âm thanh to nhất mà tai chịu được mạnh hơn âm nhỏ nhất nghe thấy được tới khoảng một nghìn tỷ lần. Viết những con số đó ra thì vừa dài vừa vô nghĩa với cảm nhận thường ngày.
Thang đề xi ben giải quyết bằng cách đếm số lần nhân mười. Mỗi bậc mười đề xi ben là cường độ gấp mười. Hai mươi đề xi ben là gấp một trăm, ba mươi là gấp một nghìn. Cả khoảng nghìn tỷ lần gói gọn trong khoảng từ không tới một trăm hai mươi.
Cách đo này cũng gần với cách tai cảm nhận. Tai không nghe âm gấp mười lần cường độ thành to gấp mười lần, mà chỉ thấy to hơn khoảng gấp đôi.
Hệ quả cần nhớ: tăng ba đề xi ben đã là gấp đôi năng lượng âm đổ vào tai. Một tiếng ồn nghe chỉ to hơn một chút có thể đang gây áp lực lên tai nhiều hơn hẳn.
Bên trong tai, tiếng ồn làm hỏng cái gì?
Sâu trong tai có ốc tai, một ống xoắn như con ốc chứa chất lỏng. Dọc theo ốc tai là hàng nghìn tế bào lông, mỗi tế bào có một chùm lông nhỏ trên đỉnh. Khi sóng âm làm chất lỏng dao động, các chùm lông nghiêng theo và tế bào phát tín hiệu thần kinh lên não.
Mỗi vùng của ốc tai nhạy với một khoảng tần số. Âm quá to làm các chùm lông bị uốn quá mức, tế bào hoạt động quá tải. Sau một buổi hát karaoke hay đứng gần loa lớn, nhiều người thấy tai ù, nghe kém đi, có tiếng rít trong tai. Đó là dấu hiệu tế bào lông đã bị tổn thương.
Nếu tiếp xúc ngắn, phần lớn tổn thương có thể hồi phục sau vài giờ tới vài ngày. Nhưng lặp đi lặp lại, hoặc gặp một tiếng nổ cực lớn, tế bào lông chết hẳn. Ở người, chúng không được thay thế.
Mất thính lực do tiếng ồn thường diễn ra từ từ, không đau, bắt đầu ở các âm cao. Người bị thường nhận ra khi đã muộn: nghe được nhưng khó hiểu lời người khác nói trong chỗ đông, hay phải bật ti vi to hơn người nhà.
Bao nhiêu thì quá to?
Một cuộc nói chuyện bình thường vào khoảng sáu mươi đề xi ben. Đường phố đông xe có thể lên bảy mươi, tám mươi. Máy khoan bê tông, sân khấu ca nhạc, loa karaoke để sát người có thể vượt một trăm.
Nhiều tổ chức an toàn lao động lấy mốc khoảng tám mươi lăm đề xi ben cho một ca làm việc tám tiếng là giới hạn cần bảo vệ tai. Cứ tăng thêm khoảng ba đề xi ben, thời gian an toàn nên rút ngắn đi một nửa, vì năng lượng âm đã gấp đôi.
Theo cách tính đó, ở mức một trăm đề xi ben, thời gian an toàn chỉ còn tính bằng phút. Những con số này là khuyến cáo cho người làm việc trong môi trường ồn, không phải ranh giới tuyệt đối giữa an toàn và nguy hiểm, nhưng chúng cho thấy rủi ro tăng nhanh thế nào.
Một cách tự kiểm nhanh: nếu bạn phải hét lên mới nói chuyện được với người đứng cách một sải tay, môi trường đó đã đủ ồn để cần nghĩ tới việc bảo vệ tai.
Tai nghe, karaoke và những thói quen hằng ngày
Tai nghe đưa âm thanh vào sát màng nhĩ, và trong môi trường ồn như trên xe buýt, người dùng thường vặn to để át tiếng xung quanh. Nghe hàng giờ mỗi ngày ở âm lượng lớn là một trong những cách phổ biến nhất làm hỏng tai của người trẻ.
Một lời khuyên hay được nhắc là để âm lượng không quá khoảng sáu phần mười mức tối đa và nghỉ sau mỗi giờ nghe. Tai nghe chống ồn giúp bạn không phải vặn to vì nó đã chặn bớt tiếng ồn bên ngoài.
Karaoke trong phòng kín với loa công suất lớn là một nguồn ồn đáng kể. Ngồi xa loa, nghỉ giữa chừng ra ngoài cho tai yên tĩnh. Nếu sau buổi hát tai bị ù kéo dài, đó là lời nhắc nên giảm.
Với trẻ nhỏ, tai còn nhạy hơn. Đừng để trẻ đứng sát loa ở đám cưới, lễ hội, và đừng cho trẻ đeo tai nghe ở mức to trong thời gian dài.
Bảo vệ tai khi phải ở chỗ ồn
Người làm việc với máy khoan, máy cắt, máy xay xát, xưởng cơ khí nên dùng nút tai hoặc chụp tai chống ồn. Nút tai xốp phải được bóp nhỏ rồi nhét sâu đúng cách mới phát huy tác dụng, nhét hờ ở cửa tai gần như vô ích.
Giảm tiếng ồn ngay tại nguồn bao giờ cũng tốt hơn: bảo dưỡng máy, đặt máy trên đệm cao su, quay hướng loa ra xa chỗ người ngồi, đóng kín cửa phòng máy.
Nếu bị ù tai, nghe kém kéo dài hơn một hai ngày, hoặc giảm thính lực đột ngột sau một tiếng nổ lớn, hãy đi khám tai mũi họng sớm. Một số trường hợp cần được điều trị kịp thời.
Câu hỏi để bạn nghĩ tiếp: tiếng ồn chỉ là âm thanh hỗn loạn nhiều tần số. Còn âm nhạc thì sao, những âm thanh nào làm nên một nốt nhạc nghe êm tai, và vì sao cùng một nốt mà tiếng sáo khác tiếng đàn?
Câu hỏi thường gặp
Đề xi ben là đơn vị đo gì?
Đề xi ben đo mức cường độ âm so với một mức chuẩn rất nhỏ gần ngưỡng nghe của tai người, theo thang lôgarit. Mỗi mười đề xi ben tăng thêm là cường độ âm gấp mười lần.
Ù tai sau khi nghe nhạc to có tự hết không?
Ù tai thoáng qua sau một buổi ồn thường giảm dần trong vài giờ tới vài ngày. Nhưng nó là dấu hiệu tai đã chịu quá tải; nếu kéo dài hoặc lặp lại thường xuyên, nên đi khám tai mũi họng.
Tai nghe chụp có an toàn hơn tai nghe nhét không?
Điều quyết định là âm lượng và thời gian nghe, không phải kiểu tai nghe. Tai nghe nào chặn tiếng ồn bên ngoài tốt sẽ giúp bạn nghe được ở âm lượng thấp hơn.
Ứng dụng đo tiếng ồn trên điện thoại có chính xác không?
Ứng dụng điện thoại cho con số tham khảo khá hữu ích, nhưng micro điện thoại không được hiệu chuẩn như máy đo chuyên dụng. Dùng để so sánh nơi nào ồn hơn thì tốt, dùng làm số liệu chính xác thì không nên.
Giảm thính lực do tiếng ồn có chữa được không?
Tế bào lông đã chết ở người hiện không mọc lại, nên tổn thương thường là vĩnh viễn. Máy trợ thính và các thiết bị hỗ trợ giúp nghe tốt hơn, còn cách tốt nhất vẫn là phòng ngừa từ sớm.
